Kitap Tanıtımı - "Yaşayarak Öğrenme İçin Eğitici Drama" / Doç.Dr. Alev Önder

Kurumsal Temellerle

Uygulama Teknikleri ve Örnekleri

Bu kitap, yaşayarak ve katılımcı eğitimin tekniği olan eğitici dramanın, hem kuramsal temellerini, hem uygulama tekniklerini hem de 100'den fazla uygulama örneğini kapsaması nedeniyle, konu ile ilgilenen herkesin; okul öncesi ve temel eğitim öğretmenlerinin, kız meslek lisesi öğretmenlerinin, rehber öğretmenlerin, okul yöneticilerinin, öğretmen adayı öğrencilerin ve anne babaların yararlanabileceği bilgiler içermektedir.

Çocuklara yaşayarak ve katılımcı eğitimle her tür bilgi kazandırılamayabilir. Ancak, eğitim, günümüzde olduğundan çok daha yüksek oranda yaşantılara ve katılımcı yaklaşma dayandırılabilir.

Böylece çocukların daha doğal yoldan, zorlanmadan ve örselenmeden eğitimleri mümkün olabilir.

Epsilon Yayıncılık, Ekim 2001, İstanbul

Yazarı Hakkında

Prof. Dr. Alev Önder – Lisans ve yüksek lisans eğitimini Hacettepe Üniversitesi Psikoloji Bölümü’nde tamamlayıp Oslo Üniversitesi Psikoloji Bölümü’nde ‘Profesyonel Okul Psikologu” unvanını almıştır. Marmara Üniversitesi’nde eğitim bilimleri alanında doktor unvanı aldı. Daha sona sırasıyla 1999' da Doçent ve Prof. olmuştur. Halen Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi İlköğretim Bölümü Okulöncesi Öğretmenliği Anabilim Dalı Öğretim Üyesi olarak çalışmaktadır. Kendisinin ilgi alanına giren konularda birçok yayını bulunmaktadır.

Tiyatroya Rağmen Yaratıcı Drama 3 - Prof. Dr. İnci SAN, ÇDD Onursal Başkanı

IV. Türkiye’de Tiyatro Pedagojisi Var mı?

Tiyatro pedagogunun yetiştirileceği özel eğitim-öğretim programlarının alan bilgisi, genel kültür bilgileri ve uygulama bilgilerini kapsaması gerektiği açıktır.

Yaratıcı drama da başlı başına bir disiplin olup hem kavramsal hem uygulama bilgilerini içerdiğine göre, tiyatro pedagojisi alanı için öğrenim programları olarak, yaratıcı drama programlarının ileri aşamalarının örnek verilmesi mümkündür. Bu durumda, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesindeki “Yaratıcı Drama” Tezsiz ve Tezli yüksek lisans programları ile aynı üniversitenin Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tiyatro Bölümünün “Çocuk Tiyatrosu, Oyun ve Drama” başlıklı tezli yüksek lisans programı ve her ikisine de eklenmesinde yarar sağlayacak olan doktora düzeyi çalışmaları, şimdi ve ilerisi için uygun programlardır (Bkz.: 6. Ulusal Drama Semineri Yayını, özellikle s. 105-142).

Eğitim Bilimleri Fakültesinin programına daha çok tiyatro bilimi, tiyatro türleri, sahne ve sahne arkası tiyatro süreçleri ve oyunculuk derslerinin koyulması; Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesindeki programa da daha çok eğitimbilim ve genel kültür dersleri (sanat tarihi, sanat felsefesi, sanat pedagojisi, sanat psikolojisi, sanat sosyolojisi, estetik vb.) koyulması; hatta her iki programda seçmeli olarak işletme hukuku, halkla ilişkiler, toplumbilim, sosyal psikoloji vb. tiyatro yönetimiyle ve insan ilişkileriyle ilgili derslerin yer alması öngörülebilmelidir.

İki programın da içinde yer aldıkları fakülte açısından, birinin daha çok eğitime, diğerinin de daha çok tiyatro alanına eğilimli olmaları ise doğaları gereğidir.

Çağdaş Drama Derneği’nin Yaratıcı Drama Liderliği programı, son biçimiyle 420 saatlik bir sürede ve altı aşamada verilmektedir. Eğitim Bilimleri Fakültesinin yüksek lisans programı konseptinde oluşan program kuşkusuz daha uzun süreli olması açısından dikkat çekicidir. Oluşum Drama Stüdyo ve Atölyesinin programı iki yıllık süre için oldukça zengin içeriklidir. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nin yüksek lisans programının temel hedefinin “okulda ya da okul dışında oyun ve tiyatro ilişkileri yürütebilecek, teknikleri kullanabilecek, oyunun ve tiyatronun olanaklarını kullanabilecek… liderler yetiştirmek” olduğu belirtilmektedir. Okul tiyatrosunun belirli bir düzeyin üzerine çıkartılabilmesi ve çocuk tiyatrosu için çocuk oyunu üretebilecek, okulla eşgüdümlü olarak oyun yönetilmesi üzerinde çalışabilecek elemanlar yetiştirme amacı da vurgulanmaktadır. Tiyatro pedagojisi ile ilintili bu doğrultulardaki çalışmalar bu alanın ülkemizde artık tanınacağına ilişkin bir kanıttır (6. Ulusal Drama Semineri Yayını, s. 128’de Dr. Kadir Çevik’in düşünceleri).

Tiyatro pedagogu nasıl yetişmelidir? sorusuna yanıtlar, sözü geçen 6. Ulusal Drama Semineri-Drama Liderliği” başlıklı yayından, en azından ülkemizdeki düzeyi ki bu düzey epeyce gelişmiş bir düzeydir, öğrenmek açısından salık verilir (İstanbul’daki kimi tiyatro çalışmalarında bu alanın işin içine girip girmediğini tam olarak saptayamadım.).

Bilgisel açıdan ve asıl, çalışma alanı (istihdam alanı) olarak tiyatro pedagojisinin geliştirilmesi ise her halde önümüzdeki yıllarda gerçekleşecektir. Özellikle yaratıcı drama ile tiyatro’nun arasında kurulacak sağlam ve bilgiye dayalı bağ ile tiyatronun da başka niteliklere kavuşabileceği ve yazımızın başındaki özellikler listesinde yer alan kimi ayrımların en azından bu denli keskin olmayacağını, diğer ülkelerdeki çocuk tiyatrosu ve tiyatro alanındaki çalışmalara da bakarak, öngörmek güç değildir.

V. Sonuç

Türkiye’de yaratıcı drama alanında şu anda yapılanlara bakarak nelerin gerçekleştiğini saptayalım:

Yaratıcı drama yoluyla katılımcıları oynamaya teşvik etmek ve onların kendi içlerindeki oyuncuyu keşfetmelerini sağlamak;

Katılımcının giderek bu oyunlar içinde kendine ilişkin yeni, yaratıcı yeti ve yetenekler bulmasına yardımcı olmak (rol oynama, resim yapma, metin yazma, renklerle, maskelerle uğraşma ve imgeler yaratma, vb. gibi);

Öğretmen gruplarının, çocuk ve gençlere ulaşmaları ve iletişim kurmalarında daha yeterli olma, onların yeni bilgileri edinme, iyi bir Türkçenin yazılması ve söylenmesi kazanımlarını edinmelerinde onlara kılavuzluk yapabilme;

Onlar gibi oynayan, koşan, düşünüp tartışan bir kişi olarak öğretmenin öğrenciye yabancılaşmasını ortadan kaldırma;

İnsanların kendilerini gerçekleştirme, kimi fantezilerini işe koşma, mutlu ve hoşnut olmalarına yol açma, kısmen de yaşantılarından estetik bir haz alabilmelerini sağlama;

Bu arada eğitim-öğretimde bir yöntem olarak kullanılmasını sağlama.

Tüm bunlar oyun’un gizil gücü ile ilişkilidir kuşkusuz. Kuramsal boyutta yapılanları, katılımcılar açısından şöyle özetlemek olanaklıdır: Katılınan grup yaşantılarının ve deneyimlerin, edinilen bilgilerin, belli okumalara da dayandırılarak, deneme yazısı, proje ya da tez olarak, belli sınırlar içinde geliştirilmesi.

Şimdi artık, farkında olunan yaratıcı dramanın gizil gücünün, daha bilimsel olarak nerelerde ve hangi yeni bilgilerle katıştırılarak nasıl kullanılacağının araştırılması, denenmesi, yerleştirilmesi gibi daha ileri düzlemlere taşınması gerekliliği söz konusudur.

İşe eğitim-öğretim alanı ile birlikte ele alınacak tiyatro pedagojisi, müze pedagojisi ve özellikle çocuk tiyatrosu bağlamlarında başlamakta, ülkemiz eğitim sistemi açısından büyük yararlar vardır. Kuşkusuz yaratıcı drama alanı önümüzde çok yeni ufuklar açmıştır. Bunlardan yararlanmamız gerekmektedir. Bu bağlamda akla ilk gelen birkaç öneri şunlar olabilir:

Somut Öneriler

Yaratıcı Drama Araştırma Uygulama Merkezi açılmalıdır.

Tezsiz ve Tezli Yaratıcı Drama Yüksek Lisans Programı “Tiyatro/Yaratıcı Drama Eğitimbilimi” adını alarak

a) Çocuk tiyatrosu ile ilgili tiyatro pedagogu

b) Genelde tiyatro ile ilgili tiyatro pedagogu yetiştirmelidir.

Böyle bir program, hatta bir Anabilim Dalı, en çok Eğitim Bilimleri Enstitüsüne ya da Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsüne yaraşır. Böyle bir araştırma ve uygulama alanı, tiyatro bilimine ve tiyatro alanına da büyük katkı sağlar. Dramaturgluk yanında tiyatro pedagogları da istihdam edilmeye başlanır. (Diplomalı işsizler sorununa da bir ölçüde çözüm getirilmiş olur).

Tiyatrolarda tiyatro pedagojisi bölümleri açılmalıdır.

Kaynakça

Aslan, N. (editör) (2004). Drama Liderliği, Türkiye 6. Drama Liderleri Buluşması ve Ulusal Drama Semineri, Oluşum Yayınları No: 8, Ankara

Başaran, İ. E. (1996): Eğitime Giriş, Ankara

Hendricks, M. (2004). “Von der Supervision zur Sozialen Kulturarbeit – Theater pädagogik in Theorie und Ausbildung” in: Korrespondenzen, Tiyatro Pedagojisi Dergisi, Heft 45, s. 37-39 Hannover

Jerofke, B. (2004). “Theater pädagogik am Theater als Schnittstelle zwischen Theater und Schule”in: Korrespondenzen, Heft 45, s.15-16 Hannover

Schneider, W. (2005). Çocuklar İçin Tiyatro, Çeviren: Ayşe Selen, Mitos-Boyut Yayınları, İstanbul, 192 s. + 16 s. Fotoğraflar

Simhandl, P. (1986). “Theaterpädagogik” in: Theaterlexikon, Rowohltsenzyklopädie, Reinbek bei Hamburg, s. 948-950

Walter, M. (2004). “Der Kampf kommunikativer Künstler um künstlerische Anerkennung” in: Korrespondenzen, Heft 45, s. 6-7 Hannover

Not: Korrespondenzen Dergisi’nin Editörü Florian Vassen’in e-posta adresi:vassen@fbls.uni-hannover.de

Tiyatroya Rağmen Yaratıcı Drama 2 - Prof. Dr. İnci SAN, ÇDD Onursal Başkanı

II. Tiyatro Eğitimbilimi (Pedagojisi)

Tiyatro Eğitimbilimine gelince, Batı dünyasında 1960’lardan bu yana sanatsal-estetik eğitimin, edebiyat ve tiyatro biliminin bir yan alanı olarak sosyal bilimler dünyasına giren bu araştırma ve uygulama alanı, hemen her ülkede, daha çok çeşitli aşamaların öğretmenlerinin gereksinmesiyle yaygınlaşmaya başlamıştır denebilir. Tiyatronun halk eğitiminde kullanılışı çok daha eskilere dayanıyorsa da, eğitim dizgeleri içinde tiyatro/dramanın yer alması, 19. yüzyıldaki kimi denemelerden sonra 20. yüzyılda asıl gelişimini gerçekleştirmiştir.

1970’lerde özellikle çocuk, ergen ve gençlerin monotonlaşan, bilişsel yanı ağır basan öğretim programlarında yaratıcılığa, öğrenmekten haz almaya, kendi buluşlarına ve araştırmalarına yer vermek adına zekânın duyusal, duygulu, estetik ve sosyal bölümlerini eyleme geçirmek için, tiyatro ve dramadan medet umuldu. Sanatların dans ve belki heykel çalışmaları dışında, kinestetik alana pek açılamayan niteliğine karşılık (resim, müzik vb.), drama tam bir “estetik eylemler sanatı” sunmaktaydı. Sözel yanıyla mantık, dil yetilerini; bedensel-fiziksel yanıyla kinestetik yetileri; çizgi renk, tonlar, kokuların kullanımıyla eyleme geçen imgelem gücü ve imgelerin yaratılmasıyla, zihinlerin daha üretici ve eleştirel düşünmeye başladığı ileri sürüldü. Bu, beyin araştırmalarıyla da desteklendi, özellikle devinim içinde öğrenmenin küçük çocuk açısından önemi ortaya çıktı.

Önceleri okul-tiyatro ilişkisi ile başlayan eğilim, giderek yaratıcı drama çalışmalarıyla başkalaşmış, bu alanının özellikle çocuk ve ergenin, tiyatro temelinde ya da tiyatro teknikleri aracılığıyla kendini gerçekleştirmesi, sosyalleşmesi ve yaratıcı kılınması için önemsenmesine neden olmuştur. Giderek bu alanın bilimsellik kazandığını görmekteyiz. Öğretmenlerin bir ders işleme yöntemi olarak da benimsemesiyle yaratıcı drama ve uygulamalarının boyutlanmasına yol açılmıştır.

İki kurum, yani okul ile tiyatro arasındaki ilişkiyi ki, bu bir tür zorunluluktu, örgütlemek ve anlamlandırmak ise tiyatro pedagoglarının çok sayıdaki işlerinden biri olmuştur. 1970’lerde birçok Avrupa ülkesinde tiyatroların okullara gitmesi, okullarda gösteriler düzenlemesi, ya da okul ile işbirliği içinde projeler geliştirmesi yanında İngiltere, Almanya gibi ülkelerde yaratıcı dramanın ders olarak programlara alınması aynı zamanlara rastlamıştır. Almanya’da halen yaratıcı drama ancak bazı eyaletlerde programdadır, ama kulüp çalışmaları biçiminde hemen her kesimde bir etkinlik olarak talep edilmekte ve yer almaktadır. Özellikle yetişkin ve yaşlı gruplarda kültür pedagogları ile tiyatro pedagogları birlikte çalışmakta ya da çalışmaları yürüten kişi bu iki alanın talep ettiği nitelikleri kendinde toplamış olmaktadır.

Ayrıca, tiyatro pedagojisi, tiyatro sanatı ile iç içeliği dolayısıyla, profesyonel tiyatro insanının, yönetmenin, sahne ve kostüm tasarımcısının ve özellikle oyuncu-sanatçının yetişmesini de sağlayabilmektedir (Simhandl, s. 949).

Tiyatro pedagojisi, anlaşılacağı üzere yalnızca sanatsal bir çalışma alanı olmayıp pedagojik (eğitimbilimsel) bir çalışma alanıdır da. Genel anlamda, “profesyonel olmayanlara da sanatsal anlatım biçimleri kazandırmak” (Hendricks, s.37) için aracı olan bir alan diyebiliriz.

Tiyatro pedagojisinin uygulama çalışmaları yaratıcı drama çalışmalarıdır. Bedene dönük, imgesel ve simgeselliği, yaşantı zenginliğini, anlatımı (ifadeyi) yüreklendirecek yaratıcı süreçlerden oluşur. Sözel olmayan iletişim çalışmaları ile sözel olanları içeren çalışmalar, “belirsiz ya da yinelenmiş iletiler gibi iletişim yanlışlıklarını düzeltmeye yöneliktir, bunun için belli bir duyarlılık edinilir… Bu çalışmalar ile her meslekteki kişi, daha adlandırılmamış ama belki de daha önemli olabilecek iletişimsel etkenleri fark etmeye ve anlamaya; vereceği tepkileri denileştirip ilişkileri daha kapsamlı olarak meslek yaşamındaki yaşantı ve eylemlerinde anlamlandırıp kullanabilecek” yetenekler kazanır (Hendricks, s.37-38).

III. Tiyatro Pedagogu Kimdir?

Tiyatro eğitimbilimcisi sosyal çalışmacı değildir; tiyatro pedagogu psikolog, okuldaki psikolojik danışman ya da rehber değildir; terapist, sanat eğitimcisi, yardımcı öğretmen de değildir.

Tiyatro pedagogu, Miriam Walter’e göre, “pedagoji okumuş ya da pedagoji ile ilişki kurmuş tiyatro sanatçısıdır… Tiyatro alanında eğitim almamışlara oyunculuk öğretmek için reçeteler sunan kişi olmayıp sanat sunan kişidir.” (Walter, s.6).

Eğitimbilimciler ve tiyatro / drama ile ilişki kurmuş öğretmenler ise, anlaşılacağı gibi, dramayı çeşitli öğrenme alanları için (sanatsal öğrenme, bilgisel öğrenme, dilsel öğrenme, sosyal öğrenme [toplumsallaşma] vb. gibi) aracı olarak görürler. Her şeyden önce pedagogdurlar, bu şapkadan vazgeçemezler, tıpkı tiyatro kökenli tiyatro pedagoglarının tiyatro’dan vazgeçemeyecekleri gibi.

Tiyatro Pedagogu Hangi İşleri Yapar?

Burada tiyatro pedagoglarını sınıflara ayırmak gerekebilir: (Doğal olarak bu sınıflama tiyatro pedagojisinin bir meslek ve bilimsel bir alan olarak kabul edildiği ülkeler için geçerlidir)

1.Tiyatrolarda görev yapan tiyatro pedagogları

a) Yetişkin Tiyatrosunda

İzleyici dramaturgisi, izleyici yönetimi, (Bugün seyircinin de oyuncu kadar etkin olduğu kabul ediliyor)

- Pazarlama işlerini görme,

- Öğretmen temsilcisi,

- Çocuk eğlendiricisi

- Sanatçı

gibi alt kimliklere bürünen bu meslek insanları şöyle tanımlanabilirler: Uygun eşlik-programları ve projeler aracılığıyla tiyatro kurumunu geniş bir kitleye tanışık kılmak; bir sanat biçimi (dalı) olarak tiyatro’ya yakınlaşmayı sağlamak; özellikle genç insanları, çocukları “bugünün seyircisi” olarak ciddiye alma ve böylece gelecekteki izleyiciyi de uzun süremde tiyatro evine bağlamak; estetik deneyimlerin kazanılmasını sağlamak; yuva çocuğundan en yaşlı insanlara dek geniş kitleye tiyatro bilimi-bilgileri ve sahne deneyimi, estetik yaşantı edindirmek; eleştirel seyirci yetiştirmek; kültürel birikimi artırmak; böylece tiyatro’nun geleceğini de sağlama bağlamak (Walter, s.6).

b. Çocuk Tiyatrosunda

Özetleyecek olursak, beş çalışma alanı saptanabilir:

“1. Sahnelemelerin öncesi ve sonrasının hazırlık çalışmaları

2. Tiyatro ve okul arasındaki aracılık çalışmaları

3. Seyirci hizmeti olarak yapılan çalışmalar

4. Çocuk ve ergenlerle yapılan tiyatro / drama çalışmaları

5. Alımlama araştırması çalışmaları – seyirci ve prodüksiyon hakkında çalışmalar (“seyir yerinin dramaturgluğu (dramaturgisi)” (Schneider, s. 86-87).

2. Eğitim alanında görev yapan tiyatro pedagogları

Burada bir anımsatma olarak şu alıntıya yer vermek isterim:

“Eğitim, çocuk ve gençlerin kendilerini gerçekleştirmesine, özgürleşmesine, anlatım ve iletişim yeterliliği kazanmasına, diğer insanları anlamasına ve iyi ilişkiler kurmasına, sağlıklı ve üretken olmasına, araştırma, öğrenme ve sorun çözme yeterliliği kazanmasına yardımcı olmalıdır. Eğitim insanı, kendine, insanlığa ve edindiği bilgiye yabancılaştırmamalı; onun toplumsal ilişkiler içinde yerini ve konumunu almasına olanak tanımalıdır. Öğrenenlere, hiçbir ayrım yapılmadan yeteneklerini yeterliliklere dönüştürecek eğitimsel yaşantılar sunmalıdır.” (Başaran, s.104).

Tanımlanan eğitim kuşkusuz ideal bir eğitimdir. Cumhuriyetin ilk dönemlerinde gerçekleştirilmesi ilkelere bağlanmış ulusal bir eğitimimiz vardı. Öğretmenleriyle, velileri, okul yöneticileri ve eğitim denetçileri ile bu ilkelere uyulduğunu biliyoruz. Okullar ve halkevleri gibi kurumlar özgün ve yaygın eğitimde sanatları, kültürü, tiyatroyu da hiç ihmal etmeden insanlarımızın yaşamına sokmaya uğraşıyorlardı. Bu ilkeli durum eğer sürebilseydi bugün daha sağlam kültür ve eğitim politikalarına sahip olunurdu.

a. Okul-Tiyatro İlişkisi

Yukarıdaki bağlamda bir eğitim için sanatlar eğitiminin ve yaratıcı dramanın önemini vurgulamaya gerek yoktur. Gene bu bağlamda olmak üzere tiyatro pedagogunun aşağıdaki görevleri vardır:

Okul ve tiyatro arasındaki bağı kurar. Bir tiyatro oyununu seyredecek öğrencilerle, söz konusu oyuna hazırlayıcı çalışmalar yapar. Oyundan sonrasını da düzenler. Oyun hakkında söyleşiler, düşünce alışverişleri ve eleştirilerin akışını yönetir. Çeşitli tiyatrolara gidişleri ayarlarken, provaların da izlenmesini, kulisin ve yapının diğer yerlerinin ziyaret edilmesini, mümkünse yönetmen ve oyuncular ve diğer sahne ve arkasında çalışanlarla, öğrencilerin tanışıp söyleşmesini sağlar. Bu gibi ziyaretlere öğretmen, okul yöneticisi ve velilerin de zaman zaman katılabilmelerini gözetir.

Öğrencilerin tiyatro / drama temelli projeler, programlar yapmalarına; tiyatro / dramanın tüm sanatları içeren ve bazen de okunan derslerin birçoğu ile ilişkili olan ya da müze ziyaretleri için, “eğitim-öğretim ve drama projeleri” hazırlamalarına yardım eder. Okulda tiyatro ya da drama gösterimleri düzenlenmesinde rol oynar. Öğretmenlerin tiyatro / drama alanında hizmet içi eğitim almalarında öğretici olarak veya yetkili kurumlarla ilişkiye girerek görev alır. Bu kurumların üniversite ve fakültelerindeki ilgili birimler ve tiyatro pedagojisi merkezleri olması gerekir.

Burada önemli olan yaratıcı drama eğitimi almamış, tiyatro bilgisinden yoksun ve yeteneksiz kimi öğretmenlerin devreye girmesinin önlenmesidir. (Jerofke, s.16) Bu, öğrencilerin tiyatro zevkini de öldürür.

Bizdeki uygulamada Türkçe öğretmenlerinin ya da beden eğitimi veya resim-müzik öğretmenlerinin devreye sokulması söz konusu olmuş, yalan yanlış oyun seçimleri yapıla gelmiştir. Öğrenciler kendi metinlerini bir uzman yardımıyla yazabilselerdi, kim bilir ne ilginç sonuçlara varılabilirdi.

b. Yaygın eğitimde tiyatro pedagogu

Bu madde altına rahatlıkla “seyircinin eğitilmesi” alt başlığı koyulabilir. Velilerin, eğitimle ilgili her kuruluş ve örgütün yararlanabileceği alan olarak tiyatro / dramayı gene bu kuruluşlara anlatabilecek olan tiyatro pedagogudur. Kültür merkezleri, gençlik evleri ya da kulüpleri, spor kulüpleri, yalnız tiyatroyu anlama açısından değil, ilişkilerin biçimlenmesinde bir niteliklilik sağlaması bakımından da drama eğitimine gerek görmelidir.

Bu kuruluşlara, fuarları, büyük sergiler ve müzelerdeki etkinlikleri, çeşitli işletmelerdeki insan ilişkileri açısından değişik meslek odaları ve dernekleri de katmak gerekir. Bir işletmenin verimini artırmak, pazarlamada, telefon konuşmalarında, değişiklik yönetimlerinde, ekip çalışmalarında, personel eğitiminden, bir konferansta veya kongrede konuşma yapmaya dek, tiyatro pedagojisi olumlu roller üstlenir.

Görüldüğü gibi tiyatro pedagojisi yalnızca okulla tiyatronun kesiştiği yerde değildir; bağımsız bir sanatsal pedagojik disiplindir, ayrı bir meslektir. Onun için artık Okul ve Tiyatro, ya da Eğitim ve Tiyatro değil, başlık “Tiyatro-Tiyatro Eğitimbilimi ve Okul” olmalıdır (Jerofke, s.16).

Tam da burada ülkemiz açısından şu iki önemli soruyu sormalıyız:

1- Tiyatro, eğitimi önemseyecek midir?

Eğitim, klasik (ezberci-tekdüze…) eğitim dizgesini terk edip, memurluk zihniyetinden kurtularak yeni yolları deneyecek midir?

Gözlem yapma, dünyayı alımlama ve yansıtma, imgelerle düşünme, sözel olmayan anlatımda yeterlilik, imge dili, simge ve göstergeleri anlama gibi yeti ve yeteneklerin geliştirilmesi eğitim dizgemizde yer alıyor mu? Sanatların diline, sanatsal öğrenmeye yer var mı?

Yeni atılımlar yapılmıyor değil. Alternatif eğitim, pozitif eğitim, interaktif eğitim kavramlarını duyuyoruz. Ancak, hiç birinde açık seçik sanat, sanatla eğitim, sanat eğitimbilimi, müzik eğitimbilimi, tiyatro/drama eğitimbilimi, dans eğitimbilimi vb. kavramlarının geçtiğine tanık olmuyoruz. Bilişsel ve duyuşsal yanlarıyla sanatın tümel bir öğrenme sağladığına ilişkin açık ve net bir açıklama da duymuyoruz. Hatta bizzat çeşitli dalların sanatçılarının da bilgi ve bilime ve günümüzdeki ilerlemiş beyin bilimine dayalı olarak sanatla öğrenme savı ile karşımıza çıkmadıkları da bir gerçektir.

(Devam edecek)

Tiyatroya Rağmen Yaratıcı Drama - Prof. Dr. İnci SAN, ÇDD Onursal Başkanı

Giriş

Bu yazı, üzerinde uzunca süredir durduğum tiyatro ile yaratıcı drama ilişkisi konusunda düşünce üretme aşamasında iken, Çağdaş Drama Derneği’nin İstanbul Şubesinden, düzenleyecekleri “Rağmen Toplantıları”nın ilk konuşmasının benden istenmesi üzerine oluşturduğum bir dizinin ilk ürünü gibidir. Kuşkusuz değerlendirilmesi, eleştirilmesi ve yeni düşünüler ve öneriler ile beslenmesi de dileğimdir.

Rağmen sözcüğü kimi Osmanlıca sözcükler gibi, güzel bir Türkçe karşılığı bulunmuş olsa da, bir isim tamlamasına daha rahat oturmaktadır. Rağmen toplantılarının da ülkemizin içinde bulunduğu toplumsal-kültürel-moral ve etik durumlarla ilişkili olduğu kuşku götürmez. Sanatsal ve bilimsel kalkınma adına, şimdilik uzakmış gibi görünse de, yaratıcı dramanın geleceğine yönelik düşler görmek alışkanlığımı sürdüreceğe benziyorum.

I. Tiyatro ile Yaratıcı Drama

Tiyatro en genel anlamda, soyut, bileşik, örgütlenmiş, oyuncusu, yönetmeni, diğer tüm çalışanlarıyla ve çocuk, genç, yetişkin izleyicisiyle bir bütünü oluşturmaktadır. Bu kavram, Avrupa’nın pek çok ülkesinde ve her halde ABD’de de, tiyatro pedagoglarını da içerirken, ülkemizde şimdilik bu alanın sözü geçmemektedir. Kısaca, tiyatrodan söz edilirken tiyatro pedagojisi, tıpkı daha bir zaman öncesine dek dramaturginin de tanınmadığı gibi bilinmemektedir.

Bir eylem sanatları ve diğer pek çok sanat dalının birleşimi olan Tiyatro’da, kurum olarak, iç yönetim, finans, mimari ve izleyiciyle buluşabilme vb. sayısız yan alan ve bunların taşıdığı sorunlar söz konusudur. İzleyici ile buluşma konusunda bile değişik yaş gruplarına ulaşma gibi önemli bir sorun yanında, bu alanda eğitimi mi (halk eğitimi, çocuğun eğitimi gibi), sanatsallığın ve estetiğin mi öne çıkarılması gerektiği gibi, kültür politikaları ile ilgili çok önemli bir sorunsalla da yüz yüzedir. Gerçi bu sorunsal hemen tüm sanat dalları için de geçerlidir ama karmaşık, çok katmanlı yapısı nedeniyle tiyatro olgusunda bu sorunsal daha bir çetindir.

Sanatsallık ve estetik, tiyatrocuların bilgi ve görgüleriyle, tiyatro bilimi, sanatlar bilimi, estetik gibi konuları yakından ve sürekli izlemeleriyle orantılı olarak çözülebilir.

Peki eğitme işlevi bir yana bırakılabilir mi? Yani sanat için sanat gibi günümüzde oldukça boyutsuz kalmış bir slogan ile izleyicinin yaşantı, deneyim ve bilgilerinin artması, kısaca izleyici, yani toplum, yani toplum kültürü, kültür politikası gibi daha başka çabalar isteyen, bu anlamda kısaca yarara dönük bir yaklaşım günümüzde reddedilebilir mi?

Yeniden başa dönecek olursak, geniş kitlelerin hâlâ ne yazık ki incelikten, ince beğeniden, eleştirel ve yaratıcı düşünüden yoksun bırakıldığı ülkemizde akılcı bir kültür sanat politikasının gerekliliği söz konusu iken, bu olgunun eğitim ve eğitimbilime eğilmeden gerçekleşebileceği düşünülebilir mi?

Onun için tiyatro ile eğitim ve eğitimbilimi bağdaştıran, iç içe geçiren, tiyatro ile eğitim arasında bir aracı olan tiyatro eğitimbilimi, ülkemizde tüm gelişmiş ülkelerden daha da önemle gündeme gelmelidir. Oysa tiyatro oyuncusu, yönetmeni, hatta tiyatro bilimcileri bu alana hâlâ yabancıdırlar. Tiyatro pedagojisinin en önemli bileşeni olan yaratıcı drama ise neredeyse küçümsenen, çok basit bir olgu olarak anlaşılmaktadır bu kesimce. Öte yandan yaratıcı drama bir ders, bir disiplin, bir estetik eğitimi alanı olarak eğitim dizgemize yerleşmeye başlamıştır epeydir.

Onun için “Tiyatro’ya Rağmen Yaratıcı Drama” başlığını doğru okumak gerekir. Ülkemizde de TİYATRO ve YARATICI DRAMA ve TİYATRO PEDAGOJİSİ’nin bir konuşma başlığı ve bir kültür alanı olacağı gün kesinlikle gelecektir.

Dilerseniz şöyle bir şema yapalım:

Tiyatro’nun da Yaratıcı Dramanın da kaynağı OYUN’dur.

Oyun yarara yöneliktir. (Metin And)

Oynayan (ya da katılımcı) Açısından

TİYATRO*

1) Sözcük olarak köken: theatron (yun.) Anlamı: Seyirlik, seyirlik alan. Özelliği: Yarar ve eğlenme. Eylemlilik ve edilgenlik gösterenler (oyuncular) ve gösterilenler (izleyenler) var.

2) Önde gelen amaç: Sanatsallık - iyi oyun çıkarma (Edebilik).

3) Ulaşılmak istenen: Üstün sanat - üstün sanat yapmak. Bütünsel, tümleşik sanat - Gsamtkunswerk

4) Aranan şey: Mükemmellik.

5) Elde edilmek istenen: Gösterinin parlaklığı.

6) Dayanılan öncelikli olgu: Teknik ve bilgi.

7) Beklenen şey: Kendini kanıtlama - star olma.

* Burada deneysel araştırmacı, takım çalışmasına dayanan tiyatro oyunları dışındaki klasik - gelenekselleşmiş tiyatro anlayışına göre oyuncu yetiştiren kurumlara (başta konservatuarlarımız olmak üzere) gönderme sözkonusudur.

Ortak Paydalar

8) Estetik haz, estetik yaşantı.

9) Öğrenme - Başlıca kendi oyunculuk becerisi ve tiyatroya ilişkin.

10) Katharsis.

11) Estetik ve niteliklilik.

YARATICI DRAMA

1) Sözcük olarak köken: Dran - Dramenon (Yun.) Anlamı: Eylem, Eylemek, Etmek, Yapmak. Özelliği: Etkin (lik), Eylemlilik

2) Önde gelen amaç: Paylaşım, birlikte iş çıkarma.

3) Ulaşılmak istenen: Duyular, imgeler, duygular, yaşantılar.

4) Aranan şey: Yaratıcılık, kişisel ve ortaklaşmacı (kolektif)

5) Elde edilmek istenen: Farkındalık, kendisi ve grupla ilişkili olarak

6) Dayanılan öncelikli olgu: Deneyim (ler)

7) Beklenen şey: Kendini yönetme - star olmama.

Ortak Paydalar

8) Estetik hazi estetik yaşantı

9) Öğrenme - kendine ilişkin ama daha çok sosyal öğrenme - toplumsallaşma.

10) Katharsis

11) Estetik ve niteliklilik.

Katılımcı (oyuncu) açısından iki alan arasındaki ayrımları ve ortak yanları böylece vurguladıktan sonra üzerinde kısaca durmak istediğim bir konu şudur:

“Her okul bir tiyatro” sloganı ile 1996’larda başlayan okullararası tiyatro şenlikleri ki, aslında yarışmalar biçiminde gelişmiştir, tiyatro ile tanışma açısından her ne kadar olumlu görülebilirse de, tüm öğrenci kitlesini kapsayan bir eylem olmaması, küçük bir grubun tiyatro yapması, büyük çoğunluğun izleyici, yani edilgen ve belki de bir bakıma yoksun bırakılması, küçük grupta da starlaşanların olması açısından, tam tümel bir etkinlik ve eylem olma niteliğinde değildir.

Buna karşılık, ilköğretim programlarında zorunlu seçmeli dersler arasına 1998-1999 öğretim yılında giren yaratıcı dramanın, sürekli olması ve ders niteliğinde olması dolayısıyla ciddiye alınma, getirdiği kazanımların gerek öğretmen gerekse veli açısından gözlenebilir olması dolayısıyla, kuşkusuz sosyal, fiziksel, psikolojik ve pedagojik yönlerden yararlar sağladığını söylemek yerinde olacaktır.

(Devam edecek)